Fundusze venture capital to fundusze zamknięte, których działalność polega na tym, że grupa inwestorów (najwyżej kilkunastu) przeznacza pieniądze na inwe­stycje określonego typu - niepewne, ale mogące przynieść wysokie stopy zwrotu. Najczęściej, ten sposób finansowania inwestycji dotyczy spółek niepłynnych (nie notowanych na giełdzie), z których nie można wyjść z dnia na dzień, ale trzeba czekać, aż firma w pełni się rozwinie. Trzymając się ściśle wzorów amerykań­skich, należy wspomnieć, że fundusze typu venture capital inwestują w przedsię­wzięcia nowe, oparte na zaawansowanych technologiach (high-tech), które bu­dzą duże nadzieje na zysk, ale wiążą się z wysokim ryzykiem inwestycyjnym. Jednak w Polsce domeną funduszy venture capital są zwykle firmy, które mają dobry pro­dukt i odniosły już sukces rynkowy, podbudowany szybkim wzrostem przez ostat­nie lata, a którym brakuje kapitału na szybszy rozwój i zwiększenie zdolności pro­dukcyjnych, zdobycie kolejnych nisz rynkowych lub rozwój sieci sprzedaży.

Kapitał wysokiego ryzyka jest jedną z form finansowania rozwoju przedsiębiorstw prywatnych, dostępną zazwyczaj w postaci średnio- i długoterminowych kapita­łów inwestycyjnych. Fundusze venture capital poprzez objęcie udziałów oraz akcji prywatnych lub prywatyzowanych firm, dzielą wraz z przedsiębiorstwami ryzy­ko związane z działalnością gospodarczą, nie oczekując z tego tytułu dodatko­wych gwarancji czy zabezpieczeń. Stając się współwłaścicielami firmy oraz ma­jąc na uwadze fakt, że inwestowany kapitał jest obarczony poważnym ryzykiem, inwestorzy finansowi liczą na współpracę zarówno z przedsiębiorcami, jak i pozo­stałymi udziałowcami firmy, starając się przyczynić do podniesienia wartości przed­siębiorstwa i maksymalizacji długoterminowych korzyści. Zwykle venture capital nie angażują się w bezpośrednie zarządzanie firmą, utrzymują jednak kontrolę nad firmą poprzez udział swoich przedstawicieli w radach nadzorczych spółek.

Podstawowym celem inwestycji jest wzrost wartości rynkowej przedsiębiorstwa. Zastrzyk kapitału służy zawsze sfinansowaniu konkretnego, precyzyjnie opraco­wanego programu inwestycyjnego. Najczęściej jest to więc zakup nowych ma­szyn i linii technologicznych, rozbudowa sieci sprzedaży, zakup nowoczesnych narzędzi sterowania produkcją i procesem zarządzania. Często kapitał ten służy także restrukturyzacji finansowej czy też zwiększeniu środków obrotowych przed­siębiorstwa.

Zyski, które wypracuje firma są z reguły w całości przeznaczane na jej dalszy rozwój, stąd podkreśla się często, że nie można liczyć na dywidendy w firmie, której udziałowcem jest venture capital.

Fundusze venture capital tworzone są przez inwestorów publicznych (agencje rządowe, władze lokalne) i prywatnych (banki, towarzystwa ubezpieczeniowe, korporacje, fundusze emerytalne, szkoły wyższe, osoby fizyczne).

Fundusze dokładnie badają szansę projektów inwestycyjnych. Dokładnie spraw­dzają informacje o partnerze i jego firmie, poznają odbiorców produktów, by prze­konać się, czy sprzedaż będzie rosła. W przypadku startujących „biznesów" prze­prowadzają analizę rynku. Głównie jednak chcą poznać ludzi, którzy będą prowadzić lub prowadzą przedsiębiorstwo: czy są kompetentni, przekonani o suk­cesie, co wiedzą o konkurencji i nowoczesnym zarządzaniu. Bardzo duże zna­czenie ma strategia firmy i jej biznes plan na kilka najbliższych lat.

Inwestycje planowane są zwykle na okres od 3 do 7 lat, po czym fundusze z przed­sięwzięcia wychodzą- akcje części firm wprowadzają na giełdę, udziały innych zbywają na rynku poza giełdowym. Szukają również inwestorów strategicznych, którym sprzedają swoje udziały. Pierwotni właściciele bardzo rzadko odkupują część udziałów należących do funduszu, gdyż po zwiększeniu wartości firmy najczęściej brakuje im na to środków. W uzasadnionych przypadkach fundusz venture capital może podjąć decyzję o pozostaniu strategicznym inwestorem dłu­goterminowym.

Przedsiębiorstwa jakie spotykamy na rynku znajdują się w różnych stadiach rozwoju, są takie, które dopiero powstają, inne wchodzą na zupełnie nowy rynek, jeszcze inne wymagają restrukturyzacji. Produkt finansowy oferowany w formie kapitału ryzyka musi więc być dostosowany do problemów, z jakimi boryka się dane przedsiębiorstwo. Na ogół możemy mówić o następujących formach finan­sowania oferowanych przedsiębiorstwom:

• Finansowanie fazy „zasiewu" (seed capital) - kapitał dostarczany na bardzo wczesnym etapie przedsięwzięcia, najczęściej na zbudowanie prototypu pro­duktu, przeprowadzenie wstępnych badań rynkowych, przygotowanie dokład­nego biznes planu, opłacenie procedury patentowej lub skompletowanie ze­społu menedżerskiego. Ze względu na duże ryzyko inwestycyjne instytucje oferujące kapitał ryzyka bardzo rzadko podejmują się finansowania tego typu przedsięwzięć, oferuje go niewiele funduszy. W Polsce praktycznie nie ma instytucji, dostarczających „kapitału nasiennego" na rozruch firmy.

Innymi rodzajami inwestycji funduszy venture capital są:

Tak w zarysie wyglądają główne typy finansowania oferowane przez instytucje dostar­czające kapitał ryzyka. W rzeczywistości można jeszcze natknąć się na takie nietypowe produkty finansowe, jak finansowanie pomostowe, czy finansowanie procesu sanacji.

Obok kapitału, instytucja oferująca finansowanie ryzyka może przedsiębiorstwu pomóc także w inny, niezwykle cenny sposób, np. jej przedstawiciele zasiadający w radzie nadzorczej to zazwyczaj świetni fachowcy znający wszystkie tajniki fi­nansów, prawa, marketingu czy produkcji. Ich pomoc w wielu sytuacjach może okazać się nieoceniona. Równie cenne są kontakty jakie posiada instytucja oferu­jąca kapitał ryzyka zarówno w świecie finansów jak i biznesu. Mogą one zaowo­cować nowymi znajomościami, kontraktami i formami współpracy.

Kapitał ryzyka ma jednak swoją cenę. Przede wszystkim od przedsiębiorstwa oczekuje się, że realizowany proces inwestycyjny doprowadzi do znacznego wzro­stu wartości przedsiębiorstwa. Dlatego też, nikogo nie powinno dziwić pytanie ze strony funduszu, czy roczna stopa zwrotu z inwestycji osiągnie poziom co naj­mniej 30% - 40%. Instytucja oferująca kapitał ryzyka jest dodatkowo bardzo wymagającym udziałowcem. Jej przedstawiciele praktycznie zawsze zasiadają w radzie nadzorczej ściśle kontrolując czy program inwestycyjny realizowany jest zgodnie z planem.

Decyzje o inwestycji podejmowane są w oparciu o znajomość rynków, ocenę perspektyw rozwoju firmy, czy ocenę jakości zarządzania - kwalifikacji wła­ścicieli i kadry firmy, ich zdolności menedżerskich, umiejętności poruszania się na rynku.

Analiza projektów składa się z kilku faz, w których stopniowo ogranicza się licz­bę ocenianych koncepcji. Najczęściej cały proces dzieli się na ocenę ogólną i ocenę szczegółową.

Najważniejszymi kryteriami służącymi do wyboru przedsiębiorstw mających sta­nowić przedmiot inwestowania venture capital są: menedżerowie, rynek, pro­dukt, finanse.

Na tym etapie, wskutek bardzo dużej liczby złożonych wniosków, ostra selekcja musi być prowadzona tak, aby zminimalizować prawdopodobieństwo wyelimi­nowania projektów, które mogłyby przynieść wysoki dochód. Dla szybkiej selek­cji niektóre fundusze stosują formularze, w których dokonuje się krótkiego opisu projektu.

Jeśli chodzi o kadrę, to ważne są kwalifikacje zarówno specjalistów od produkcji, jak i od marketingu z danej branży. Do oceny szczegółowej trafia jedynie 1/3 zło­żonych wniosków.

Celem dokonania szczegółowej analizy, składający wniosek musi przedstawić potencjalnemu inwestorowi szereg dokumentów. W skład takiego standardowe­go pakietu wchodzą:

Plany rozwoju przedsiębiorstwa są poddawane weryfikacji i ocenie przez anali­tyków funduszu bądź zewnętrznych specjalistów.

Jedną z metod stosowanych przy podejmowaniu decyzji o wniesieniu kapitału jest zestawienie i ocena mocnych i słabych stron przedsięwzięcia.

- przewidywany zysk nie stwarza żadnego pola manewru w przypadku wystą­pienia błędów w planowaniu bądź powstania nieprzewidzianych kosztów,
- potencjał finansowy przedsiębiorstwa - nawet po wniesieniu udziałów przez fundusz venture capital - będzie zbyt niski, w szczególności w celu uzyska­nia kredytów bankowych,
- przedsiębiorstwo jest w dużym stopniu uzależnione od wąskiej grupy klien­tów bądź krajów (w przypadku importu czynników produkcji bądź eksportu swoich wyrobów),
- produkcja przedsiębiorstwa jest uzależniona od rzadkich czynników produkcji, przedsiębiorstwo posiada słabą pozycję konkurencyjną na rynku, a w szcze­gólności niekorzystną ocenę inwestora wywołuje obawa, że planowane do sfinansowania przedsięwzięcie będzie miało zbyt mały udział w rynku,
- przewidziany do sfinansowania projekt byłby opłacalny tylko przy dużej ska­li produkcji, której nie może zapewnić dane przedsiębiorstwo, przedsiębiorstwo sprzedaje nieliczne produkty dla małej liczby dużych od­ biorców, a w szczególności niekorzystną okolicznością jest sytuacja, gdy wy­sokość pojedynczych zamówień ma zbyt duży wpływ na wysokość łącznych obrotów przy nieregularnie napływających zamówieniach.

- jakość zespołu zarządzającego przedsiębiorstwem i możliwości realizacji przez niego innowacyjnego projektu,
- charakter produktu (usługi) w aspekcie jego nowoczesności oraz problemów technicznych i technologicznych związanych z jego wytwarzaniem,
- potencjał rynku i perspektywy jego wzrostu, w szczególności przy uwzględ­nieniu możliwości rozwoju nowej generacji wyrobów oraz wejścia na rynki zagraniczne, w aspekcie szans zapewnienia przedsiębiorstwu sukcesu i dopro­wadzenia do oczekiwanego wzrostu jego wartości w perspektywie 8-12 lat,
- sposób finansowania projektu w oparciu o kapitał własny i obcy, koszty wnie­sienia kapitału i ich optymalna wysokość, przy uwzględnieniu konieczności zachowania niezbędnego zakresu samodzielności decyzyjnej przez przedsię­biorstwo udziałowe.

Dla wielu funduszy venture capital, management przedsiębiorstwa jest najważ­niejszym czynnikiem branym pod uwagę przy podejmowaniu decyzji o nabyciu w nim udziałów.

Do przeprowadzenia oceny przedsiębiorcy i zespołu menedżerskiego fundusz venture capital żąda przedstawienia opisu stanowisk pracy wraz z informacjami dotyczącymi wykształcenia i doświadczenia zawodowego osób je zajmujących. Ocena kwalifikacji przeprowadzana jest na podstawie dyplomów wykształcenia, ukończonych szkoleń i kursów, certyfikatów, uprawnień, wyróżnień. Niezmier­nie ważne jest przy tym doświadczenie zawodowe oraz osiągane dotychczas wyniki w zarządzaniu projektami. Dużą wartość mają pozytywne referencje uzyska­ne od cieszących się odpowiednim autorytetem byłych przełożonych bądź współ­pracowników.

Od menedżerów przedsiębiorstw innowacyjnych wymaga się posiadania nastę­pujących cech osobowości: energii, wiary we własne siły, dążności do rozwiązy­wania problemów, wytrwałości w realizacji przedsięwzięć o charakterze długo­okresowym, umiejętności podejmowania ambitnych, ale realnych zadań, akceptacji celów działania i mierników oceny opartych na zysku, gotowości do ponoszenia ryzyka w określonych granicach, zdolności do wyciągania wniosków i wynikają­cej z nich niezbędnej zmiany postępowania, gotowości do ponoszenia osobistej odpowiedzialności za podejmowane decyzje, umiejętności pracy w zespole.

Szczególne znaczenie ma techniczna wykonalność produktu, stopień jego nowo­ści, możliwości wprowadzenia w przyszłości nowych generacji produktu, speł­nianie przez produkt norm bezpieczeństwa, ochrony środowiska, itp. Podobnie ocenia się technologię, możliwość jej wprowadzenia i wykorzystania, implikacje jej wprowadzenia.

W zależności od fazy projektu przedmiotem oceny są rezultaty dotychczasowych prac badawczych i rozwojowych odnoszących się do produktu (usługi) bądź tech­nologii, harmonogram i koszty ewentualnych dalszych prac badawczo-rozwojowych, opinie na temat prototypów oraz reakcje na nie rynku. Ponadto, ważne są informacje na temat przebiegu procesu produkcyjnego. Nale­ży określić ewentualne krytyczne punkty, jak np. trudno dostępne surowce, pra­cownicy o bardzo specjalistycznych kwalifikacjach, konieczność dotrzymania norm bezpieczeństwa i jakości.

Najważniejsze dla oceny rynku jest określenie jego typu konkurencji, potencjału popytu i jego przewidywanego rozwoju, rodzaju występujących na rynku grup klientów i ich wymagań odnośnie ceny, jakości, obsługi. jej możliwości produkcyjnych i pozycji rynkowej. Oprócz analizy rynku zbytu, istotne znaczenie ma istnienie stabilnych rynków zaopatrzeniowych oraz ich stabilność. To samo odnosi się do rynku pracy.
 

Przedsiębiorstwo zobowiązane jest przez inwestora do złożenia odpowiednich dokumentów: symulacyjnych bilansów, rachunków zysków i strat oraz zestawie­nia przepływów pieniężnych, które są sporządzane najczęściej na okres trzech lat. Określają one potencjał wzrostu wartości przedsiębiorstwa. Dlatego też, przed­siębiorstwo musi dokładnie określić założenia, na podstawie których przygoto­wało plany finansowe i podać materiał wyjściowy wykorzystany do wyliczenia zawartych w nich wskaźników. Ocena finansowych aspektów projektów uwzględ­nia również koszty wniesienia udziałów kapitałowych do przedsiębiorstwa, pla­nowane kształtowanie się płynności, wysokość kapitału własnego potrzebnego do sfinansowania projektu, warunki na jakich wnoszone są udziały oraz możli­wości i koszty skorzystania z dodatkowych źródeł finansowania.

Po kilku latach, gdy wreszcie zostaną osiągnięte zakładane cele, przychodzi czas na zdyskontowanie zysków z inwestycji. Wycofanie z inwestycji („wyjście z fun­duszu") może być zrealizowane na kilka sposobów:

Rozwiązanie to jest stosowane najczęściej. Wszystkie akcje bądź udziały posia­dane przez instytucję oferującą kapitał ryzyka sprzedawane są wybranemu inwe­storowi. Najczęściej jest to inwestor działający w tej samej branży zainteresowa­ny dalszym inwestowaniem w przedsiębiorstwo. Może się jednak zdarzyć, że kupującym będzie inwestor finansowy, co także może mieć dla przedsiębiorstwa wiele zalet.

Często spotykanym rozwiązaniem jest także wprowadzenie przedsiębiorstwa na giełdę papierów wartościowych. Akcje posiadane przez instytucję oferującą ka­pitał ryzyka sprzedawane są wówczas najczęściej w kilku transakcjach giełdo­wych na rzecz z góry wybranego inwestora.

Innym rozwiązaniem - rzadziej stosowanym ale również realnym - może być sprzedaż akcji/udziałów obecnemu kierownictwu firmy, pracownikom czy też pozostałym właścicielom.

Kapitał ryzyka jest wynalazkiem tak starym, jak kapitalizm. Historycy zajmujący się gospodarką często wspominają o finansowaniu przez zamożnych kupców i ma­gnatów ryzykownych wypraw morskich dla zdobycia cennych kruszców i towa­rów. Chociaż pierwowzorów kapitału ryzyka można doszukiwać się w średnio­wieczu, ta niezwykle praktyczna forma finansowania w swojej obecnej formie narodziła się pod koniec II Wojny Światowej. Światło dzienne ujrzało wówczas wiele atrakcyjnych rozwiązań i patentów dotychczas służących wyłącznie woj­sku. Do ich cywilnego wdrożenia i zastosowania potrzeba było jednak kapitału. Banki bardzo konserwatywne w swojej polityce kredytowej nie były zaintereso­wane finansowaniem prac nad produktami, których nazwy nie były zbyt łatwe do zapamiętania - komputer, tranzystor. W ten właśnie sposób narodził się cały przemysł oparty na venture capital. Obecnie tylko w Europie działa kilkaset funduszy oferujących kapitał ryzyka. W roku 2000 dysponowały one na cele inwestycyjne kwotą ok. 48 mld Euro. Z kapitałów tych skorzystało ok. 10000 przedsiębiorstw głównie z takich sektorów, jak dobra konsumpcyjne, telekomunikacja, kompute­ry, dobra inwestycyjne, ochrona zdrowia. W następnym rozdziale, prezentujemy listę fuduszy venture capital inwestujących w Polsce.